Ngày đầu đi làm dev: những điều trường không dạy

Tưởng tượng ngày đầu tiên đi làm dev, bạn vẽ ra một viễn cảnh oai như cóc: oai vệ mở lap, nhận task, gõ code tốc độ bàn thờ như trong phim Hollywood, rồi cuối ngày hân hoan deploy một tính năng mới tinh lên production.

Nhưng thực tế đời không như là mơ: Cả buổi sáng ngồi chờ cấp tài khoản công ty, buổi chiều hì hục cài môi trường rồi ăn nguyên một mảng lỗi phiên bản Node.js lệch pha, chổng vó đến cuối ngày vẫn chưa tài nào dựng nổi cái dự án lên máy cá nhân.

Nếu tuần đầu tiên đi làm của bạn đúng y chang như vậy, xin đính chính: Bạn không hề kém cỏi. Đó là "cửa ải" bình thường nhất trên đời mà bất kỳ lập trình viên nào cũng phải nếm qua. Dưới đây là những kinh nghiệm thực tế xương máu mà nhà trường chưa từng dạy, nhưng lại chiếm phần lớn "thời lượng sóng" trong những tháng ngày đầu tiên đi làm của một dev mới.

1. Không ai kỳ vọng bạn "vừa vào là gánh team" đâu!

Một trong những ảo tưởng lớn nhất của lính mới là nghĩ rằng mình phải thể hiện siêu năng lực ngay trong tuần đầu tiên. Thực tế phũ phàng là: hầu hết các team đều thừa hiểu một developer mới vào sẽ mất từ vài tuần đến cả tháng để thực sự quen tay và làm việc hiệu quả, cho dù bạn có giỏi giang đến đâu chăng nữa.

Lý do cực kỳ đơn giản: mỗi dự án tồn tại một "vũ trụ" code riêng, những quy ước đặt tên dị biệt, và cả tỉ "vùng cấm địa" mà chỉ có người trong cuộc mới thấu hiểu. Thứ mà mọi người kỳ vọng ở bạn ở giai đoạn này không phải là tốc độ gõ phím nhanh như chớp, mà là thái độ ham học hỏi và sự tiến bộ từng ngày.

2. Cài môi trường (Setup Environment) có thể kéo dài... cả tuần

Hồi còn ngồi ghế nhà trường, bạn chỉ cần mở một file HTML đơn giản hoặc chạy một câu lệnh là xong xuôi tất cả. Nhưng bước chân ra doanh nghiệp, một dự án kéo theo một hệ sinh thái đồ sộ: cơ sở dữ liệu, bộ nhớ đệm (cache), hàng tá dịch vụ phụ trợ, các biến môi trường được bảo mật nghiêm ngặt, quyền hạn truy cập kho code nội bộ, cùng một phiên bản tool cực kỳ khắt khe.

Một vài chiếc phao cứu sinh cho giai đoạn này:

• Ghi chép lại từng bước tay làm và từng cục lỗi vấp phải: Tài liệu cài đặt của dự án thường đã lạc hậu từ đời tám hoánh nào rồi, những dòng ghi chú sống động của bạn chính là báu vật cứu rỗi cho người mới tiếp theo.

• Đừng ngại há miệng mắc quai xin quyền truy cập: Việc thiếu thốn quyền hạn là lỗi của quy trình phân quyền, tuyệt đối không phải do bạn kém.

• Tiện tay sửa lại tài liệu (README): Khi phát hiện chỗ sai trong hướng dẫn cài đặt, hãy chủ động fix lại. Đó thường là cú "đóng góp cộng đồng" đầu tiên đơn giản nhất và ghi điểm cực mạnh trong mắt các anh senior.

3. Bạn sẽ đọc code nhiều hơn là ngồi gõ code

Ở trường học, bạn luôn bắt đầu từ một màn hình trắng tinh và tự tay viết code từ con số không. Ra ngoài đời đi làm, phần lớn thời gian thanh xuân của bạn sẽ trôi qua trong việc đọc code do người khác để lại — đôi khi là từ vài năm trước, bởi những người đồng nghiệp đã "nhảy việc" từ thủa nào.

Cách tiếp cận hiệu quả nhất là bơi theo dòng chảy thay vì đọc từng file một cách vô định. Hãy chọn một tính năng cực kỳ cơ bản (ví dụ như luồng đăng nhập), rồi lần theo dấu vết của nó từ giao diện người dùng, xuyên qua tầng API, chui sâu xuống tận dưới cơ sở dữ liệu. Chỉ cần làm như vậy vài lần, bức tranh toàn cảnh sẽ tự động sáng tỏ trong đầu bạn.

Đừng vội bĩu môi chê "sao đoạn code này viết củ chuối thế". Rất nhiều dòng code thoạt nhìn có vẻ ngớ ngẩn nhưng lại ẩn chứa những lý do lịch sử và ràng buộc kỹ thuật mà bạn chưa tài nào biết được. Hãy hỏi cho kĩ trước khi nhăm nhăm đòi đập đi xây lại.

4. Nghệ thuật "Hỏi đúng cách" – Kỹ năng sinh tồn tối thượng

Lính mới thường hay vướng vào hai thái cực cực đoan: hoặc là hở một tí là réo gọi đồng nghiệp hướng dẫn từng ly từng tí, hoặc là sĩ diện không dám hỏi rồi tự mình vật lộn cả ngày trời trong vô vọng.

Áp dụng ngay quy tắc vàng này nhé: Tự mày mò tìm hiểu khoảng 15 đến 30 phút, nếu thấy dậm chân tại chỗ không có lối thoát thì cất tiếng hỏi ngay.

Khi đã quyết định mở lời nhờ vỡ lòng, hãy chuẩn bị sẵn sàng cấu trúc sau để tôn trọng thời gian của người khác:

• Bạn đang cố gắng làm cái gì?

• Bạn đã thử qua những phương án nào rồi?

• Kết quả kỳ vọng ra sao và thực tế nó trả về cục lỗi (error log) đỏ lòm thế nào?

Mẹo nhỏ: Nhiều khi chính trong lúc bạn cặm cụi soạn câu hỏi cho rõ nghĩa để đem đi hỏi người khác, bạn lại tự... ngộ ra đáp án từ lúc nào không hay!

5. Code chạy được trên máy bạn... mới chỉ là bước khởi đầu

Ở trường, bài tập của bạn cứ chạy ra kết quả đúng là nghiễm nhiên được điểm cao. Đi làm ở công ty thì khác hoàn toàn: mã nguồn của bạn còn phải vượt qua hàng rào kiểm duyệt khắt khe: được người khác review, chạy qua hệ thống test tự động, tuân thủ quy ước định dạng chung của cả team, và quan trọng nhất là liệu người đi sau có đọc lòi mắt mà hiểu được không.

Lần đầu tiên nhận trọn vẹn hai chục cái bình luận góp ý (comments) chi chít trong một cái Pull Request (PR) chắc chắn sẽ khiến bạn hơi chột dạ và tổn thương nhẹ. Hãy nhớ rằng: những lời nhận xét đó nhắm vào dòng code, hoàn toàn không nhắm vào cá nhân bạn. Kẻ nào nhận được nhiều lời góp ý nhất trong tháng đầu tiên chính là kẻ có tốc độ tiến hóa nhanh nhất phòng.

6. Báo cáo tiến độ (Update Status) quan trọng chẳng kém gì việc gõ code

Một sự thật ngầm hiểu trong giới quản lý: sự im lặng của bạn làm sếp lo lắng và đau tim hơn cả việc nghe tin xấu.

Nếu task bạn đang nhận bỗng nhiên gặp ổ gà kẹt cứng và có nguy cơ trễ hẹn deadline, hãy mạnh dạn báo cáo ngay từ sớm. Câu nói "Em đang bị kẹt khúc xác thực token, dự kiến sẽ bị chậm lại một ngày" nghe nhẹ lòng và dễ chịu hơn rất nhiều so với việc để đến sát giờ nộp bài mới ngọng ngịu thông báo chưa xong. Báo cáo chẳng cần dài dòng văn tự, chỉ gói gọn trong 3 ý cốt lõi: Đã làm được gì? Đang vướng mắc ở đâu? Cần ai hỗ trợ giải cứu?

7. Lập ngay một cuốn sổ tay (hoặc file Note) sống còn

Tuần đầu tiên đi làm, tai bạn sẽ bị "dội bom" bởi hàng tá tên dịch vụ, thuật ngữ viết tắt chi chít, và vô số gương mặt đồng nghiệp phụ trách các mảng khác nhau. Đừng hy vọng bộ não siêu phàm của bạn có thể ghi nhớ hết sạch.

Hãy lập ngay một file Markdown hoặc một cuốn sổ tay nhỏ xinh ghi lại các mục như: từ điển tiếng lóng kỹ thuật của công ty, danh sách các câu lệnh hay xài, ai quản lý phần nào... Đây sẽ là tài sản vô giá giúp bạn vững bước trong những tháng ngày đầu bỡ ngỡ.

Nhớ lại tuần đầu đi làm của tôi, việc đối mặt với hệ thống hàng triệu dòng code khiến tôi có cảm giác như một đứa trẻ lạc vào ma trận. Hơi thở gấp gáp, mồ hôi vã ra khi lỡ tay làm hỏng một cấu hình nhỏ. Nhưng rồi nhờ có cuốn sổ tay ghi chú tỉ mỉ và việc chủ động hỏi han các anh chị đi trước, mọi thứ cũng dần đi vào quỹ đạo.

Lời kết

Cảm giác lạc lõng, bơ vơ trong những tuần đầu đi làm không phải là dấu hiệu bạn chọn nhầm nghề, mà là minh chứng rõ ràng nhất cho thấy bạn đang ở một môi trường có quá nhiều thứ hay ho để nạp thêm kiến thức.

Hãy cứ kiên trì, nhẹ nhàng với bản thân, chăm chỉ ghi chép, mở lời hỏi đúng lúc và báo cáo công việc thật rạch ròi. Chỉ vài tháng ngắn ngủi nữa thôi, chính bạn sẽ là người ngồi đây để dắt tay hướng dẫn lại cách cài đặt môi trường cho một chú "gà mờ" mới gia nhập team!